Cháu không muốn làm Steve Jobs, cháu muốn làm Phạm Nhật Vượng: một chứng minh bằng lý thuyết trò chơi

Ghi chú của tác giả: Toàn bộ công thức là toán thật, toàn bộ số liệu có nguồn thật, chỉ có sự nghiêm túc là giả. Hoặc ngược lại, mình cũng chưa chắc.

Tóm tắt (Abstract)

Khi một bác lớn hỏi tôi - một đứa trẻ "Làm thế nào để có những "Steve Jobs Việt Nam"?"
Một đứa trẻ giỏi toán, thì câu trả lời rõ ràng quá:

"Tại sao cháu phải làm Steve Jobs? Cháu muốn làm Phạm Nhật Vượng."

Và tôi - đứa trẻ nghĩ nó đúng.

Sử dụng lý thuyết trò chơi, chúng tôi chỉ ra rằng với ma trận payoff hiện hành của nền kinh tế Việt Nam, chiến lược "trở thành Steve Jobs" bị áp đảo chặt bởi chiến lược "trở thành Phạm Nhật Vượng", và do đó sự vắng mặt của Steve Jobs tại Việt Nam không phải một thất bại mà là một kết quả cân bằng. Phần cuối bài báo trả lời nốt vế đầu câu hỏi của đứa trẻ, "tại sao lại cần Steve Jobs?", bằng một nhân chứng bất ngờ: chính Phạm Nhật Vượng.

Lưu ý về đại từ: "chúng tôi" trong bài tuân theo quy ước của giới toán học, tức là chỉ có một người nhưng nghe cho có vẻ đông.

1. Định lý Phạm Nhật Vượng

Xét một người chơi trẻ, thông minh, có vốn khởi điểm \(W\) và hai chiến lược:

• \(J\) (Jobs): dồn vốn và 10 năm tuổi trẻ vào một công ty công nghệ.
• \(V\) (Vượng): mua đất.

Payoff của chiến lược \(V\) sau \(T\) năm, với suất sinh lời kép của đất \(r_d\):

\[\Pi_V = W \cdot (1 + r_d)^T\]

Với \(r_d \approx 12\%\)/năm (một con số mà bất kỳ ai giữ đất Hà Nội hay TP.HCM 10 năm qua đều thấy là khiêm tốn) và \(T = 10\):

\[\Pi_V = W \cdot (1{,}12)^{10} \approx 3{,}1 \cdot W\]

Payoff kỳ vọng của chiến lược \(J\), với xác suất exit thành công \(p\) và hệ số nhân khi thành công \(M\):

\[\mathbb{E}[\Pi_J] = W \cdot \left[ p \cdot M + (1-p) \cdot 0 \right] = W \cdot p \cdot M\]

Người chơi duy lý chọn \(J\) khi và chỉ khi \(p \cdot M > 3{,}1\).

Trước khi phát biểu định lý, ta cần ước lượng \(p\) từ dữ liệu thay vì cảm tính.

Bổ đề 1 (Ước lượng \(p\)). Theo số liệu của Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia, cuối năm 2024 hệ sinh thái Việt Nam có hơn 4.000 startup đang hoạt động; trong toàn bộ lịch sử của hệ sinh thái này, số kỳ lân được ghi nhận là 2 và số công ty đạt định giá trên 100 triệu USD là 11 ^[1]. Ước lượng tần suất trực tiếp:

\[\hat{p}_{\text{kỳ lân}} = \frac{2}{4.000} = 0{,}05\% \qquad \hat{p}_{\geq 100\text{M}} = \frac{11}{4.000} \approx 0{,}28\%\]

Cả hai ước lượng đều chệch lên, vì mẫu số chỉ đếm startup còn sống: mọi startup đã chết trong ba mươi năm qua đều được phép rời khỏi phép chia, một đặc ân mà tử số không cần đến. Do đó, lấy \(p = 1\%\) cho "exit thành công" là hào phóng gấp 3 đến 20 lần so với tần suất quan sát được. Chúng tôi sẽ hào phóng, vì kết quả không cần đến sự keo kiệt. \(\blacksquare\)

Định lý 1 (Định lý Phạm Nhật Vượng). Trong nền kinh tế nơi đất sinh lời kép 12%/năm, được ngân hàng nhận thế chấp, và chưa từng bị đánh thuế giữ tài sản một cách nghiêm túc, chiến lược \(J\) bị áp đảo chặt bởi chiến lược \(V\).

Chứng minh. Thay \(p = 1\%\) từ Bổ đề 1 vào điều kiện \(p \cdot M > 3{,}1\):

\[M > \frac{3{,}1}{0{,}01} = 310\]

Để việc khởi nghiệp hòa vốn về kỳ vọng so với việc mua đất, startup phải hứa hẹn nhân vốn 310 lần. Trên một thị trường chứng khoán không có cơ chế IPO cho công ty chưa có lãi, hệ số \(M = 310\) thuộc về thể loại văn học giả tưởng. Còn nếu thay \(p\) bằng tần suất kỳ lân thực tế \(0{,}05\%\), hệ số cần thiết là \(M > 6.200\): tại mức này, văn học giả tưởng chuyển thể loại sang thần thoại. \(\blacksquare\)

Bổ đề 2 (Quy đổi đơn vị đo). Để cảm nhận quy mô của phía cung vốn, ta quy đổi tổng vốn đầu tư mạo hiểm cả nước năm 2023, 529 triệu USD ^[2], sang đơn vị đo lường tự nhiên của nền kinh tế Việt Nam: tòa chung cư cao cấp Thủ Thiêm. Giá sơ cấp căn hộ khu Thủ Thiêm hiện ở mức \(P \in [6.000;\ 12.000]\) USD/m² ^{[3] [4]}. Một tòa tháp điển hình có \(n = 40\) đến \(50\) tầng căn hộ, \(c = 8\) đến \(12\) căn mỗi tầng, diện tích trung bình \(\bar{a} = 70\) đến \(100\) m²/căn, cho tổng diện tích bán được \(S = n \cdot c \cdot \bar{a} \approx 22.000\) đến \(60.000\) m². Giá trị một tòa tháp:

\[V_{\text{tháp}} = n \cdot c \cdot \bar{a} \cdot P \;\approx\; 0{,}13 \text{ đến } 0{,}72 \text{ tỷ USD}\]

Con số 0,529 tỷ USD nằm gọn trong khoảng này. Nói cách khác: toàn bộ vốn mạo hiểm một năm của quốc gia 100 triệu dân bằng đúng một tòa tháp, với sai số chuẩn cộng trừ một tòa tháp. \(\blacksquare\)

Hệ quả 1.1. Câu hỏi đúng không phải là "tại sao Việt Nam chưa có Steve Jobs", mà là "tại sao vẫn còn người thử".

Hệ quả 1.2. Lời khuyên của bà, của mẹ, và của cô bán nước trước cổng công ty ("có tiền thì mua miếng đất con ạ") không phải là thiếu hiểu biết tài chính. Đó là lời giải đúng của bài toán quy hoạch động, truyền miệng qua ba thế hệ với độ chính xác đáng kinh ngạc. Dân gian đã hội tụ về nghiệm tối ưu trước các nhà kinh tế học khoảng bốn mươi năm.

Và nhân chứng số một của Định lý 1 chính là người nó mang tên. Ông Vượng khởi nghiệp bằng mì gói ở Ukraina, một sản phẩm chế biến thực phẩm hẳn hoi, bán được cả thương hiệu cho Nestlé. Rồi ông mang vốn về Việt Nam, và tại đây ông không làm mì nữa. Ông làm bất động sản. Một người chơi duy lý không mang chiến lược cũ sang bàn cờ mới; anh ta đọc lại luật chơi, và luật chơi ở Việt Nam viết bằng sổ đỏ.

2. Vì sao cân bằng này không tự vỡ

Điểm làm cho nghiệm \(V\) đặc biệt bền là suất sinh lời của đất không phải hằng số trời cho. Nó là hàm của chính số người tin vào nó:

\[r_d = f(\sigma), \quad f' > 0\]

trong đó \(\sigma\) là tỷ lệ dân cư dồn tiết kiệm vào đất. Càng nhiều người mua, giá càng tăng; giá càng tăng, niềm tin "đất không bao giờ lỗ" càng được xác nhận; ngân hàng tham gia với tư cách bộ khuếch đại, dư nợ tín dụng bất động sản đã vượt 4,1 triệu tỷ đồng, khoảng 24% tổng dư nợ toàn nền kinh tế ^[5]. Vòng lặp khép kín và tự nuôi chính nó.

Giá nhà tại Việt Nam đã thoát ly hoàn toàn khỏi thu nhập, dấu hiệu kinh điển của tài sản được định giá bằng niềm tin thay vì dòng tiền

Người lao động TP.HCM cần 34 năm thu nhập để mua một căn nhà (VNExpress), cao thứ 5 thế giới. Hà Nội: 24,7 năm. Trung bình toàn cầu: 15 năm ^[6].

Còn phía chiến lược \(J\), xác suất thành công \(p\) cũng không phải hằng số nốt: nó phụ thuộc vào việc nhà đầu tư, kỹ sư giỏi, khách hàng lớn có đồng loạt tin vào hệ sinh thái hay không. Lý thuyết trò chơi gọi đây là trò săn nai: săn nai chỉ tối ưu khi bạn tin ít nhất \(q \geq 3/4\) người quanh mình cũng săn nai, bằng không thì ai nấy về bắt thỏ. Thung lũng Silicon là nơi niềm tin đó thành common knowledge: ai cũng biết, và ai cũng biết rằng ai cũng biết. Việt Nam là common doubt: ai cũng nghi, và ai cũng biết rằng ai cũng nghi. Cả hai đều là cân bằng Nash. Không bên nào "sai". Chỉ là một bên săn được nai, còn một bên, sau ba mươi năm cần mẫn tích thỏ, có giá thỏ cao thứ năm thế giới tính theo năm thu nhập.

Nếu cần thêm một con số để đo độ sâu của niềm tin vào tài sản trú ẩn: lượng vàng nằm trong dân Việt Nam được Trường Fulbright ước tính ở mức 2.400 tấn, hơn 200 tỷ USD theo giá hiện hành ^[7], gấp khoảng 400 lần tổng vốn mạo hiểm giải ngân cả năm. Đây không phải sự thiếu hiểu biết tài chính. Một dân tộc từng trải qua đổi tiền 1985 và lạm phát 774% năm 1986 ^[8] đã học cực nhanh từ dữ liệu, chỉ là dữ liệu họ được phát là dữ liệu tồi. Vàng và đất là posterior đúng của một prior bị tra tấn.

3. "Tại sao lại cần Steve Jobs?"

Đến đây mới là phần khó. Định lý 1 mới xử lý vế sau câu nói của đứa trẻ. Vế đầu ("tại sao cháu phải làm Steve Jobs?") là một câu hỏi nghiêm túc và xứng đáng được trả lời nghiêm túc, vì câu trả lời mặc định của người lớn, "để Việt Nam tự hào", không phải là một hàm mục tiêu, đó là một caption Facebook.

Câu trả lời thật nằm ở chỗ hai chiến lược tạo ra hai loại của cải khác nhau. Murphy, Shleifer và Vishny chứng minh từ 1991: tăng trưởng của một quốc gia phụ thuộc vào việc những người tài nhất chọn nghề gì ^[9]. Khi tài năng đổ vào hoạt động tạo của cải mới, nền kinh tế đi lên. Khi tài năng đổ vào hoạt động chia lại của cải sẵn có, nền kinh tế đứng yên, dù từng cá nhân vẫn giàu lên ngoạn mục. Baumol bổ sung: tổng "máu kinh doanh" của mọi xã hội gần như không đổi, thứ thay đổi là luật chơi quyết định máu đó chảy vào sản xuất hay vào trục lợi ^[10].

Lướt sóng đất thuộc loại thứ hai. Khi một lô đất Thủ Đức nhân giá năm lần, không có của cải mới nào xuất hiện trên Trái Đất; chỉ có tiền chuyển từ túi người Việt mua sau sang túi người Việt mua trước. Còn khi Apple bán một chiếc iPhone sang Đức, của cải ròng chảy vào nước Mỹ. Một nền kinh tế nơi mọi người chơi đều chọn \(V\) là một nền kinh tế tự chơi bài với chính mình: tổng tài sản danh nghĩa tăng đều, còn của cải thật thì không, và sớm muộn cũng cần ai đó bán được một thứ gì đó cho phần còn lại của thế giới.

Đây chính là chỗ cân bằng Nash phô ra mặt tối kinh điển của nó: từng người chơi đúng, cả bàn cờ kẹt. Cân bằng Nash chưa bao giờ hứa hẹn hiệu quả cho tập thể; nó chỉ hứa không ai đơn phương muốn đổi nước đi. Đứa trẻ chọn làm Phạm Nhật Vượng là tối ưu cục bộ. Một trăm triệu đứa trẻ cùng chọn làm Phạm Nhật Vượng là một quốc gia bán nhà cho nhau đến khi hết người mua.

Và bây giờ, nhân chứng cuối cùng. Người duy nhất ở Việt Nam đã thắng tuyệt đối trò chơi \(V\), người mà mọi đứa trẻ muốn trở thành, đang làm gì với phần thưởng của mình? Ông dồn nhiều tỷ USD lợi nhuận bất động sản vào VinFast, sau khi đã thử và đóng cửa điện thoại VinSmart. Tức là, diễn đạt bằng ngôn ngữ của bài báo này: người chơi \(V\) xuất sắc nhất lịch sử bàn cờ đang dùng toàn bộ tiền thắng để mua một suất chơi \(J\), và đang trải nghiệm trên da thịt mình việc trò chơi đó khắc nghiệt đến mức nào kể cả khi không thiếu vốn. Khó tìm được lời chứng nào thuyết phục hơn cho mệnh đề "quốc gia này rồi cũng cần Steve Jobs": nó được ký bằng tiền tươi bởi chính Phạm Nhật Vượng.

Vậy thì cứ để thị trường tự điều chỉnh: khi đất hết lời, vốn sẽ tự chảy sang công nghệ, cần gì phải làm gì

Vòng lặp ở Hình 1 không có cơ chế tự tắt êm ái: tài sản định giá bằng niềm tin thì hoặc tiếp tục tăng, hoặc vỡ. Và lịch sử cho thấy các nước thoát được cân bằng này đều phải chủ động đổi ma trận chứ không ngồi chờ: Israel năm 1993 bỏ 100 triệu USD lập quỹ Yozma, nhà nước chịu phần lỗ nhường phần lãi để hút VC ngoại, và vốn mạo hiểm tăng 60 lần trong 9 năm ^{[11] [12]}; Đài Loan thập niên 1950 cải cách ruộng đất, trả địa chủ bằng cổ phần nhà máy, ép tầng lớp có vốn chuyển từ thu tô sang công nghiệp ^[13]. Cả hai đều nghèo hơn và bị đe dọa quân sự nặng hơn Việt Nam hôm nay. Khác biệt duy nhất: họ bóp suất sinh lời của đầu cơ xuống dưới suất sinh lời của sáng tạo, phần còn lại tự xảy ra.

Hàm ý chính sách của toàn bài, do đó, gói trong một dòng: muốn đứa trẻ đổi câu trả lời, đổi payoff của nó, đừng đổi khẩu hiệu. Thuế giữ đất để hạ \(r_d\). Sàn niêm yết cho công ty chưa có lãi để nâng \(M\). Quỹ mẹ kiểu Yozma để nâng \(p\). Khi nào bất đẳng thức \(p \cdot M > (1+r_d)^T\) đổi chiều, Steve Jobs Việt Nam sẽ tự xuất hiện mà không cần hội thảo nào kêu gọi, vì lúc đó làm Steve Jobs mới là nước đi khôn ngoan chứ không phải nước đi lãng mạn.

4. Khai báo xung đột lợi ích

Liêm chính học thuật buộc chúng cháu công bố: nếu ngày mai có 5 tỷ đồng, cháu chắc chắn sẽ mua đất.

Chúng tôi xin lưu ý rằng lời thú nhận trên không làm suy yếu bài báo. Nó là bài báo. Một lý thuyết về cân bằng Nash mà chính cháu cũng không thoát ra được thì ít nhất đã vượt qua bài kiểm tra thực nghiệm nghiêm ngặt nhất: thử trên chính mình.

Chừng nào công thức thành công còn viết bằng sổ đỏ, mọi bài diễn văn về Steve Jobs Việt Nam đều chỉ là ... sự mơ mộng của người lớn.

cháu Bình.