Bản thể học (Ontology) và Nhận thức luận (Epistemology) là gì?

Bạn đang đọc bài viết này. Nhưng làm sao bạn biết bài viết này thực sự tồn tại? Làm sao bạn biết bạn không đang mơ?

Đây không phải câu hỏi ngớ ngẩn. Đây là hai câu hỏi thuộc về hai nhánh triết học khác nhau: Bản thể học (Ontology) và Nhận thức luận (Epistemology).

TL;DR

• Bản thể học (Ontology) = "Cái gì tồn tại?" - Nghiên cứu về bản chất của thực tại
• Nhận thức luận (Epistemology) = "Làm sao ta biết?" - Nghiên cứu về tri thức và giới hạn của nó
• Hai nhánh này bổ sung cho nhau: Bản thể học định nghĩa thế giới, Nhận thức luận hỏi làm sao ta biết về thế giới đó
• Nhận thức luận thực dụng: Trong thực tế, ta hành động dựa trên bằng chứng tốt nhất có được, dù không có sự chắc chắn 100%

Bản thể học: "Cái gì tồn tại?"

Ontology xuất phát từ tiếng Hy Lạp: ontos (sự tồn tại). Đây là nhánh triết học nghiên cứu về bản chất của thực tại - những gì thực sự có trong vũ trụ này.

Các câu hỏi bản thể học:

• Số có thực sự "tồn tại" không? Hay chúng chỉ là khái niệm trừu tượng trong đầu con người?
• Thời gian có "thật" không? Hay nó chỉ là cách ta cảm nhận sự thay đổi?
• Tâm trí có tách biệt với thể xác không? (Đây là câu hỏi Descartes đau đầu cả đời)
• Màu sắc có tồn tại trong thế giới, hay chỉ tồn tại trong não bộ của ta?

Bản thể học không hỏi "làm sao ta biết X tồn tại" - nó hỏi "X có tồn tại không, và nếu có thì bản chất của nó là gì?"

Ví dụ: Khi bạn nhìn một quả táo đỏ, câu hỏi bản thể học là "Màu đỏ có thực sự tồn tại ở quả táo, hay nó chỉ là cách não bộ diễn giải ánh sáng?" Đây là câu hỏi về bản chất của thực tại, không phải về cách ta nhận thức nó.

Nhận thức luận: "Làm sao ta biết?"

Epistemology xuất phát từ tiếng Hy Lạp: episteme (ἐπιστήμη - tri thức), đọc là "Ép-pi-sờ-ti-mi". Đây là nhánh triết học nghiên cứu về tri thức - làm sao ta biết điều gì đó là thật, bằng chứng nào là đủ, và giới hạn của tri thức con người là gì.

Các câu hỏi nhận thức luận:

• Giác quan có đáng tin cậy không? (Bạn thấy cây bút màu xanh, nhưng làm sao biết nó "thật sự" xanh?)
• Làm sao biện minh cho một niềm tin? Tin vì có bằng chứng? Vì thẩm quyền? Vì trực giác?
• Bao nhiêu bằng chứng là "đủ" để chắc chắn?
• Có thể biết được sự thật tuyệt đối không, hay mọi tri thức đều tương đối?

Quay lại ví dụ quả táo: Câu hỏi nhận thức luận là "Làm sao tôi BIẾT quả táo này màu đỏ? Mắt tôi có thể bị lừa không? Ánh sáng có ảnh hưởng không? Người khác có thấy giống tôi không?"

Phân biệt qua ví dụ: Brain-in-a-vat

Để hiểu rõ sự khác biệt, hãy xem xét một thí nghiệm tư duy nổi tiếng: Brain-in-a-vat (Não trong bình).

Giả sử bạn là một bộ não được đặt trong bình dung dịch, kết nối với một siêu máy tính. Máy tính này mô phỏng mọi trải nghiệm giác quan - bạn "thấy" ánh sáng, "nghe" âm thanh, "cảm" đau đớn - nhưng tất cả chỉ là tín hiệu điện được truyền vào não. Từ bên trong, bạn không thể phân biệt mô phỏng với thực tại.

Câu hỏi:

Làm sao bạn biết bạn KHÔNG phải là não trong bình ngay lúc này?

Đây là lúc nhiều người nhầm lẫn. Họ nghĩ "não trong bình" là câu hỏi bản thể học: "Thế giới bên ngoài có tồn tại không?" Nhưng không phải.

Thí nghiệm "brain-in-a-vat" KHÔNG tuyên bố:

• "Thế giới bên ngoài không tồn tại"
• "Thực tại là ảo giác"

Thí nghiệm "brain-in-a-vat" CHỈ hỏi:

• "Làm sao ta BIẾT thế giới bên ngoài tồn tại?"
• "Bằng chứng nào ta có thể loại trừ khả năng đang bị mô phỏng?"

Đây là sự khác biệt cơ bản:

• Hoài nghi bản thể học: "Thực tại không tồn tại" (tuyên bố về sự tồn tại)
• Hoài nghi nhận thức luận: "Ta không thể BIẾT thực tại có tồn tại hay không" (tuyên bố về tri thức)

Chủ nghĩa hoài nghi triệt để giữ nguyên khả năng thực tại tồn tại. Nó không phủ nhận gì về thế giới cả. Nó chỉ chỉ ra rằng từ bên trong trải nghiệm của mình, ta không có cách nào chứng minh một cách dứt khoát rằng thực tại là thật.

Nhận thức luận thực dụng: Lý thuyết vs Thực tế

Nếu ta không thể chứng minh thế giới bên ngoài tồn tại, tại sao ta vẫn sống bình thường?

Descartes sử dụng nghi ngờ có phương pháp - không phải để tê liệt bởi sự không chắc chắn, mà để tìm ra những gì thực sự chắc chắn. Ông đi đến kết luận "Cogito, ergo sum" (Tôi nghĩ, vậy tôi tồn tại) - điểm xuất phát mà ngay cả người hoài nghi cũng không thể phủ nhận.

Vấn đề là nhiều người nhầm lẫn hai loại lập luận:

Lập luận lý thuyết:

"Về mặt lý thuyết, ta không thể chứng minh thế giới bên ngoài tồn tại với sự chắc chắn tuyệt đối."

Lập luận thực tiễn:

"Trong thực tế, ta cần hành động dựa trên bằng chứng tốt nhất có được. Chờ đợi sự chắc chắn tuyệt đối đồng nghĩa với không bao giờ hành động."

Không ai thực sự sống như một người hoài nghi triệt để. Bạn không ngừng ăn uống vì "không chắc thức ăn có thật." Bạn không ngừng đi lại vì "không chắc mặt đất tồn tại."

Đây là nhận thức luận thực dụng - ta hành động dựa trên bằng chứng tốt nhất có được, biết rằng sự chắc chắn là không thể. Chủ nghĩa hoài nghi triệt để chỉ ra giới hạn của tri thức con người, nhưng không phải là hướng dẫn cho cách sống hàng ngày.

Descartes không dành cả đời ngồi nghi ngờ mọi thứ. Ông viết sách, giao tiếp với người khác, ăn uống, và làm mọi thứ bình thường. Nghi ngờ có phương pháp là công cụ để kiểm tra niềm tin, không phải lối sống.

Tại sao điều này quan trọng?

Hiểu sự khác biệt giữa Bản thể học và Nhận thức luận giúp ta:

Tránh nhầm lẫn hai loại câu hỏi khác nhau. Khi tranh luận "Chúa có tồn tại không?", cần phân biệt:

• Bản thể học: "Chúa có tồn tại trong thực tại không?"
• Nhận thức luận: "Làm sao ta có thể biết Chúa có tồn tại hay không?"

Đây là hai câu hỏi hoàn toàn khác nhau, đòi hỏi cách tiếp cận khác nhau.

Hiểu giới hạn của tri thức. Nhận thức luận dạy ta rằng sự chắc chắn là hiếm hoi. Hầu hết niềm tin của ta đều dựa trên bằng chứng và lập luận, không phải bằng chứng tuyệt đối. Điều này làm ta khiêm tốn hơn về những gì ta "biết."

Phân biệt hoài nghi lành mạnh với tê liệt. Hoài nghi là công cụ tốt để kiểm tra các giả định. Nhưng nếu để nó làm tê liệt mọi hành động, nó trở thành vấn đề. Nhận thức luận thực dụng cho phép ta hành động dù không có sự chắc chắn.

Vậy thì ...

1. Bản thể học = Cái gì tồn tại? Nghiên cứu về bản chất của thực tại. Hỏi những gì thực sự có trong vũ trụ.
2. Nhận thức luận = Làm sao ta biết? Nghiên cứu về tri thức. Hỏi làm sao ta biết điều gì đó là thật.
3. "Não trong bình" là vấn đề nhận thức luận, không phải bản thể học. Nó không phủ nhận thực tại tồn tại, chỉ đặt câu hỏi về khả năng BIẾT.
4. Cuộc sống thực tế cần nhận thức luận thực dụng. Sự chắc chắn 100% là không thể. Ta hành động dựa trên bằng chứng tốt nhất có được, không phải bằng chứng tuyệt đối.
5. Hoài nghi là công cụ, không phải lối sống. Dùng nó để kiểm tra các giả định và nhận ra điểm mù. Đừng để nó làm tê liệt bạn khỏi sống.

Lần tới khi ai đó hỏi "Làm sao biết chắc điều này đúng?", bạn đã biết: đó là câu hỏi nhận thức luận. Và câu trả lời thường là: ta không thể biết chắc 100%, nhưng ta có thể có đủ bằng chứng để hành động.

Nếu bạn làm kỹ thuật, bạn sẽ gặp những câu hỏi này thường xuyên: "Làm sao biết chắc hệ thống này chạy?", "Làm sao chắc là nó không sập?", "Làm sao biết giải pháp này đúng?" Đây đều là câu hỏi nhận thức luận. Và câu trả lời cũng tương tự: ta không thể biết chắc 100%. Ta chỉ có thể tăng mức độ tin cậy thông qua kiểm thử, giám sát, và thiết kế dự phòng.

Triết học không chỉ là những câu hỏi trừu tượng. Nó là khung tư duy để suy nghĩ rõ ràng hơn về thế giới và vị trí của ta trong đó.